Reallıqdan qopanlar, yetkinləşməyi rədd edənlər, qocalmaqdan qorxanlar… – Ədəbiyyatdan ilhamlanan 7 psixoloji sindrom

42-ciparalel.az Kulis.az-a istinadən ədəbiyyatdan ilham almış psxioloji sindromlar haqqında materialı təqdim edir.

Ədəbiyyat hər zaman elmdən bir addım öndə addımlayır. Psixologiya və psixiatriya hələ insan ruhunun qaranlıq labirintlərində dolaşanda, dahi yazıçılar öz qələmləri ilə həmin qaranlığın xəritəsini çəkirdilər. Çünki ədəbiyyat elmin terminlərlə izah etməyə çalışdığı insan xarakterini canlı olaraq yaşadır və sənədləşdirir. Təsadüfi deyil ki, müasir tibb insan beyninin və davranışlarının ən mürəkkəb pozuntularını adlandırarkən dərsliklərə deyil, dünya klassikasının unudulmaz səhifələrinə müraciət edib. Səhifələrdən tibb lüğətlərinə köçən bu simvollar, əslində, bəşəriyyətin ortaq travmalarının bədii güzgüsüdür.

Bu güzgüyə baxanda gördüyümüz ilk və ən qorxulu duyğulardan biri patoloji qısqanclıqdır.

Şekspirin Otellosu sadəcə xəyanət qorxusu yaşayan bir aşiq deyil, o, şübhənin insanı necə eybəcərləşdirdiyinin ilk kliniki təsviridir.

Elmdə “Otello sindromu” adlanan bu vəziyyət, insanın heç bir real əsas olmadan qarşı tərəfi ittiham etməsi və öz beynində qurduğu xəyali ssenarilərə kor-koranə inanmasıdır.

Şekspir bizə göstərir ki, insan bəzən həqiqəti deyil, yalnız öz qorxularını görmək istəyir və bu korluq Dezdemonanın boğulması ilə nəticələnən faciəvi sona aparır.

İnsanın öz reallığından qopmasının bir başqa forması isə vizual və məkani dərkin itməsidir.

Luis Kerrollun Alisası dovşan yuvasına düşərkən əşyaların kiçilib-böyüməsini sadəcə nağılvari bir macəra kimi yaşayırdı.

Lakin nevrologiyada “Alisa Möcüzələr Diyarında sindromu” adlanan pozuntu, insanın öz bədənini və ya ətrafındakı dünyanı deformasiya olunmuş şəkildə görməsidir.

Bu sindrom ədəbiyyatın fantastik təxəyyülünün insanın daxili qavrayış pozuntuları ilə necə üst-üstə düşə biləcəyinin ən parlaq sübutudur.

Bu sindromdan əziyyət çəkən insanlar obyektlərin və ya öz bədən üzvlərinin ölçülərini dərk edə bilmirlər.

Onlara elə gəlir ki, ətrafdakı əşyalar olduğundan qat-qat böyük (makropsiya) və ya kiçikdir (mikropsiya). Çox vaxt miqren və ya bəzi nevroloji pozuntular zamanı baş verir.

Ədəbi personajların adını daşıyan bəzi sindromlar isə xəstəlikdən daha çox, müasir dövrün sosial bəlasına çevrilib.

Ceyms Metyu Barrinin Piter Peni – böyümək istəməyən o məsum oğlan, bu gün böyük şəhərlərdə məsuliyyətdən qaçan, yetkin həyatın gətirdiyi yükləri daşıya bilməyən milyonlarla insanın simvoludur.

“Piter Pen” sindromu rəsmi bir xəstəlik sayılmasa da, populyar psixologiyada yaşca böyüsələr də, emosional və sosial baxımdan yetkinləşməyi rədd edən, uşaq kimi davranan və məsuliyyətdən qaçan insanlar üçün istifadə olunur.

Daha çox “böyüməyən uşaq” olaraq qalan kişilərdə müşahidə edilir.

Oskar Uayldın Dorian Qreyi də zamanı dayandırmaq istəyirdi. “Dorian Qrey” sindromu şəxsin öz zahiri görünüşünə həddindən artıq aludə olması, yaşlanmaqdan və fiziki qocalıqdan dəhşətli dərəcədə qorxması ilə müşayiət olunan pozuntudur.

Belə insanlar gənc qalmaq üçün durmadan plastik əməliyyatlara və kosmetik prosedurlara müraciət edirlər.

Bu gün kosmetik prosedurların və plastik əməliyyatların girovuna çevrilən, qocalmaqdan dəhşətli dərəcədə qorxan insanlar, əslində, o gizli otaqdakı tablonun qırışlarından qaçan müasir Dorian Qreylərdir.

Qustav Floberin yaratdığı Madam Bovari (Emma) obrazı isə insanın daxili boşluğunu saxta parıltılarla doldurmaq cəhdinin fəlsəfəsidir.

Emma Bovari oxuduğu sentimental, romantik romanların təsiri ilə reallıqdan tamamilə qopur.

Əyalət həkimi olan darıxdırıcı əri ilə həyatı onu qane etmir, o, kitablardakı lüks, ehtiraslı və şan-şöhrətli həyatı axtarır və bu xəyalın arxasınca gedərək faciəyə yuvarlanır.

Psixologiyada “Bovarizm” adlanan bu xroniki narazılıq, oxuduğu lüks həyatın təsiri ilə real həyatından iyrənən və həmişə əlçatmaz olanın ardınca qaçan insanın dramıdır.

Emma Bovari reallığı rədd etdiyi üçün məhv oldu. Psixologiyada insanın öz reallığı ilə xəyal dünyası arasındakı uçurumdan doğan xroniki narazılıq və bədbəxtlik vəziyyətidir.

İnsan mövcud şəraitini bəyənmir, özünü əslində olmadığı bir obraz kimi görür və daima əlçatmaz olanın peşindən qaçır.

Lakin reallıqdan qaçış hər zaman depressiv olmur. Bəzən də Elenor Porterin Polyannası kimi ifrat, kor-koranə bir optimizmə də çevrilə bilir.

Həyatın real təhlükələrini görməzdən gəlib hər acıdan bir sevinc payı çıxarmaq insanı reallığa qarşı müdafiəsiz qoyur.

Yetim qalan balaca Polyanna hər vəziyyətdə, hətta ən acınacaqlı hadisələrdə belə sevinəcək bir bəhanə tapmaq üçün “sevinmək oyununu” oynayır və bu baxışı ilə bütün qəsəbəni dəyişir.

“Polyanna sindromu”nun psixoloji mənası – həyatın real çətinliklərini, təhlükələrini və neqativlərini görməzdən gələrək, hər şeyə kor-koranə və ifrat dərəcədə müsbət yanaşmaq meylidir.

Bu vəziyyət fərdin problemləri obyektiv qiymətləndirməsinə mane olur və onu manipulyasiyalara açıq qoyur.

Daniel Defonun Robinzon Kruzosu bizə xatırladır ki, insan bəzən sosial dünyadan o qədər yorulur ki, bütün əlaqələri qoparıb öz daxili, kimsəsiz adasına çəkilmək istəyir.

Gəmi qəzasından sonra tənha adaya düşən Robinzon Kruzo, illərlə sivilizasiyadan və insan cəmiyyətindən uzaq, tamamilə təkbaşına sağ qalmaq üçün mübarizə aparır.

Robinzon sindromu insanın özünü xarici dünyadan, cəmiyyətdən və sosial əlaqələrdən tamamilə təcrid etməsi meylidir. Uzunmüddətli travmalardan və ya ağır stressdən sonra fərdlərin insanlardan qaçaraq öz “daxili adalarına” çəkilməsi vəziyyətini təsvir edir.

Bu 7 fərqli personaj və onların adını daşıyan psixoloji vəziyyətlər bizə tək bir həqiqəti pıçıldayır: İnsan ruhu hüdudsuz bir ümmandır və bu ümmanın fırtınalarını, burulğanlarını ilk kəşf edən sənətkarlar olub.

Ədəbiyyat insanı yazır, psixologiya isə ədəbiyyatdan ilhamlanaraq ona ad qoyur. Bu səbəbdən, insanı anlamaq üçün bəzən tibb kitablarını bağlayıb, klassik əsərlərin saralmış səhifələrinə yenidən qayıtmaq kifayətdir.