AZƏRBAYCAN SƏHİYYƏSİNDƏ RƏQƏMSAL İNQİLAB… – TRƏS nədir və vətəndaşlara nə qazandıracaq?

Azərbaycanda rəqəmsal transformasiya artıq ayrı-ayrı dövlət qurumlarının həyata keçirdiyi layihələrdən çıxaraq vahid dövlət siyasətinin əsas istiqamətlərindən birinə çevrilib. Məqsəd təkcə dövlət xidmətlərinin elektronlaşdırılması deyil, həm də süni intellekt, böyük verilənlər (Big Data), bulud texnologiyaları və rəqəmsal platformalar vasitəsilə idarəetmənin səmərəliliyinin artırılması, vətəndaşlara göstərilən xidmətlərin daha sürətli, şəffaf və rahat təşkil edilməsidir. Bu yanaşma dövlət-vətəndaş münasibətlərində yeni mərhələnin başlanğıcı hesab olunur və rəqəmsal texnologiyaların iqtisadiyyatın, sosial sahənin, təhsilin, səhiyyənin və dövlət idarəçiliyinin bütün istiqamətlərinə tətbiqini nəzərdə tutur.

Bu istiqamətdə mühüm addımlardan biri cari ilin fevral ayında Prezident İlham Əliyevin sədrliyi ilə keçirilən müşavirədə qəbul edilən qərarlar və Azərbaycan Respublikası Rəqəmsal İnkişaf Şurasının yaradılması oldu. Dövlət başçısının təsdiq etdiyi “Azərbaycan Respublikasında rəqəmsal inkişafın sürətləndirilməsinə dair 2026–2028-ci illər üçün Fəaliyyət Planı” ölkədə növbəti üç il ərzində rəqəmsal transformasiyanın əsas yol xəritəsini müəyyənləşdirib.

Sənəddə dövlət idarəçiliyində rəqəmsallaşmanın genişləndirilməsi, süni intellekt texnologiyalarının tətbiqi, kibertəhlükəsizliyin gücləndirilməsi, innovasiya ekosisteminin inkişafı, rəqəmsal xidmətlərin inteqrasiyası və vətəndaş məmnuniyyətinin artırılması strateji prioritetlər kimi müəyyən olunub.

Bu hədəflərin icrası məqsədilə iyunun 29-da Azərbaycan Respublikasının Birinci vitse-prezidenti Mehriban Əliyevanın sədrliyi ilə Rəqəmsal İnkişaf Şurasının ilk iclası keçirilib. İclasda Fəaliyyət Planının icra vəziyyəti, rəqəmsal inkişaf sahəsində qanunvericiliyin təkmilləşdirilməsi, təhsilin rəqəmsallaşdırılması, süni intellekt texnologiyalarının tətbiqi və digər strateji məsələlər müzakirə olunub.

Mehriban Əliyeva bildirib ki, qarşıdakı dövrdə dövlət idarəçiliyində rəqəmsallaşmanın dərinləşdirilməsi, süni intellektdən geniş istifadə, kibertəhlükəsizlik imkanlarının gücləndirilməsi, innovasiya və startap ekosisteminin inkişafı Şuranın əsas fəaliyyət istiqamətlərini təşkil edəcək. Eyni zamanda, bütün qərarların Azərbaycanın milli maraqlarına uyğun şəkildə qəbul edilməsinin vacibliyi xüsusi vurğulanıb.

Fəaliyyət Planının mühüm istiqamətlərindən biri də dövlət xidmətlərinin vahid rəqəmsal platformada birləşdirilməsidir. Hazırda vətəndaşlar və sahibkarlar müxtəlif dövlət qurumlarının təqdim etdiyi elektron xidmətlərdən istifadə etmək üçün çoxsaylı mobil tətbiqlər və portallar arasında seçim etməli olurlar. Bu isə həm vaxt itkisinə, həm də xidmətlərdən istifadə zamanı müəyyən çətinliklərə səbəb olur. Qarşıya qoyulan əsas məqsəd bütün dövlət xidmətlərini vahid ekosistemdə cəmləşdirmək, vətəndaş-məmur təmasını minimuma endirmək, xidmətlərin şəffaflığını artırmaq və istifadəçi təcrübəsini əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşdırmaqdır.

Bu məqsədlə vətəndaşlar üçün “mygov”, sahibkarlar üçün isə “mygov Biznes” platformaları dövlətin əsas rəqəmsal xidmət mərkəzinə çevriləcək. Ayrı-ayrı dövlət qurumlarının portal və mobil tətbiqləri mərhələli şəkildə həmin ekosistemə inteqrasiya olunur. Artıq “e-Sosial”, “e-Təbib” və “e-Su” tətbiqləri tam şəkildə bu platformaya inteqrasiya edilib. Bununla yanaşı, “e-Polis”, “Mobil Notariat”, “Azərişıq”, “Reseptim”, “e-Səhiyyə”, “MigAz” və “ASAN Müraciət” sistemlərinin də əksər xidmətləri artıq “mygov” üzərindən təqdim olunur və ilin sonunadək onların tam inteqrasiyası nəzərdə tutulur. Bunun nəticəsində vətəndaş bütün dövlət xidmətlərinə vahid platformadan çıxış əldə edə biləcək.

Rəqəmsal transformasiyanın növbəti mərhələsində yalnız mövcud xidmətlərin inteqrasiyası deyil, həm də hələ rəqəmsallaşdırılmamış xidmətlərin elektron formata keçirilməsi, xidmət proseslərinin optimallaşdırılması və süni intellekt əsaslı proaktiv xidmətlərin tətbiqi nəzərdə tutulur.

Qarşıya qoyulan hədəflərə əsasən, yaxın illərdə proaktiv xidmətlərin payının 50 faizə çatdırılması planlaşdırılır. Bu o deməkdir ki, bir çox hallarda vətəndaşın ayrıca müraciət etməsinə ehtiyac qalmayacaq, dövlət qurumları arasında məlumat mübadiləsi hesabına xidmətlər avtomatik təqdim olunacaq. Eyni zamanda, “Yalnız bir dəfə” prinsipi tətbiq ediləcək və vətəndaşlardan eyni məlumatın və ya sənədin müxtəlif qurumlara təkrar təqdim olunması praktikasına son qoyulacaq.

Məhz bu genişmiqyaslı rəqəmsal transformasiyanın ən mühüm istiqamətlərindən biri də səhiyyə sisteminin tam rəqəmsallaşdırılmasıdır. Bu sahədə tətbiq ediləcək innovativ həllərdən biri Tibbi Rəqəmsal Əkiz Sistemidir. Bu texnologiya elektron tibbi tarixçələr, laborator analizlər, radioloji müayinələr, geyilə bilən ağıllı cihazlardan əldə olunan göstəricilər və süni intellekt alqoritmləri əsasında hər bir vətəndaşın virtual sağlamlıq modelini formalaşdırmağa imkan verəcək. Nəticədə həkimlər daha dəqiq diaqnoz qoymaq, fərdiləşdirilmiş müalicə üsullarını seçmək, mümkün riskləri əvvəlcədən qiymətləndirmək imkanı əldə edəcəklər.

Vətəndaşlar isə onlayn həkim qəbulu, elektron tibbi tarixçəyə çıxış, analiz nəticələrinin vahid platformada saxlanılması, tibbi sənədlərin rəqəmsal idarə olunması və profilaktik bildirişlərin avtomatik alınması kimi xidmətlərdən vahid rəqəmsal ekosistem üzərindən yararlana biləcəklər. Başqa sözlə, Tibbi Rəqəmsal Əkiz Sistemi təkcə səhiyyədə yeni texnologiya deyil, Azərbaycanın formalaşdırdığı vahid rəqəmsal dövlət modelinin ən mühüm və vətəndaşın gündəlik həyatına birbaşa təsir göstərəcək komponentlərindən biri olacaq.

Ekspertlər hesab edirlər ki, yaxın illərdə bu texnologiya həm həkimlərin qərarvermə prosesini əhəmiyyətli dərəcədə təkmilləşdirəcək, həm də vətəndaşların tibbi xidmətlərə çıxışını asanlaşdıraraq daha dəqiq, operativ və fərdiləşdirilmiş səhiyyə xidmətlərinin göstərilməsinə imkan verəcək.

İlkin məlumata görə, bu sistem elektron tibbi qeydlər, laborator analiz nəticələri, radioloji görüntülər (KT, MRT, USM və s.), genetik və genom məlumatları, insan bədənində baş verən prosesləri qeyd edən ağıllı saatlar və digər geyilə bilən cihazlardan əldə olunan göstəricilər, eləcə də həyat tərzi və davranış məlumatları əsasında formalaşdırılır. Rəqəmsal əkiz insan orqanizmində baş verən dəyişiklikləri davamlı şəkildə izləyir və sistemə yeni məlumatlar daxil olduqca avtomatik yenilənir.

Müxtəlif mənbələrdən toplanan məlumatlar süni intellekt alqoritmləri vasitəsilə təhlil edilir və xəstənin virtual modeli yaradılır. Bu model üzərində müxtəlif klinik ssenarilər sınaqdan keçirilə bilir.

Belə ki, müxtəlif dərmanların təsiri əvvəlcədən qiymətləndirilə, əməliyyat riskləri modelləşdirilə, xəstəliyin inkişaf trayektoriyası proqnozlaşdırıla, müalicənin mümkün nəticələri hesablanaraq ən optimal seçim müəyyən edilə bilər. Bununla da həkimlər real müdaxilədən əvvəl qərarlarını virtual mühitdə yoxlamaq imkanı əldə edirlər.

Mütəxəssislərin fikrincə, TRƏS-in əsas üstünlüklərindən biri fərdiləşdirilmiş müalicə imkanlarının genişlənməsidir. Hər bir insanın orqanizmi fərqli olduğundan eyni müalicə üsulu müxtəlif xəstələrdə fərqli nəticələr verə bilir. Bu baxımdan Tibbi Rəqəmsal Əkiz Sistemi konkret xəstənin genetik xüsusiyyətlərini, həyat tərzini, yanaşı xəstəliklərini və əvvəlki müalicə tarixçəsini nəzərə alaraq onun üçün ən uyğun müalicə strategiyasının seçilməsinə şərait yaradır.

Bundan başqa, sistem sağlamlıq göstəricilərindəki ən kiçik dəyişiklikləri belə aşkar edərək gələcəkdə yarana biləcək xəstəlik risklərini əvvəlcədən müəyyənləşdirə bilir. Bu isə profilaktik tədbirlərin vaxtında həyata keçirilməsinə, xəstəliklərin erkən mərhələdə aşkarlanmasına və səhiyyə xərclərinin azalmasına kömək edə bilər.

Bildirilir ki, texnologiya cərrahi müdaxilələr zamanı da mühüm üstünlüklər yaradır. Cərrahlar əməliyyatdan əvvəl xəstənin rəqəmsal modeli üzərində müxtəlif əməliyyat ssenarilərini sınaqdan keçirə, riskləri qiymətləndirə və ən təhlükəsiz yanaşmanı müəyyən edə bilirlər. Bu isə əməliyyatların uğur faizinin artırılmasına və mümkün ağırlaşmaların minimuma endirilməsinə xidmət edir.

Hazırda Tibbi Rəqəmsal Əkiz Sistemi kardiologiya, onkologiya, neyrocərrahiyyə, transplantologiya, reanimasiya və intensiv terapiya, diabetin idarə olunması, ictimai sağlamlıq və epidemiologiya kimi sahələrdə tətbiq olunur. Xüsusilə ürək-damar xəstəlikləri və xərçəngin müalicəsi istiqamətində aparılan beynəlxalq tədqiqatlar bu texnologiyanın yüksək effektivliyə malik olduğunu göstərir. Mütəxəssislər hesab edirlər ki, gələcəkdə sistem nadir xəstəliklərin diaqnostikası, fərdi dərman seçimi və uzaqdan tibbi monitorinq kimi sahələrdə də geniş istifadə ediləcək.

Bununla yanaşı, texnologiyanın geniş tətbiqi üçün bir sıra mühüm məsələlərin həlli vacib sayılır. Bunlara tibbi məlumatların məxfiliyinin qorunması, kibertəhlükəsizlik risklərinin minimuma endirilməsi, süni intellekt tərəfindən verilən qərarların klinik cəhətdən etibarlılığının təsdiqlənməsi, hüquqi və etik mexanizmlərin yaradılması, həmçinin yüksək səviyyəli rəqəmsal və texniki infrastrukturun formalaşdırılması daxildir.

Mütəxəssislərin sözlərinə görə, hazırda vətəndaşlar müxtəlif tibb müəssisələrinə müraciət etdikdə çox vaxt əvvəlki müayinələrin nəticələrini, analiz cavablarını və digər tibbi sənədləri yenidən təqdim etməli olurlar. Yeni sistem isə bütün tibbi məlumatların vahid elektron platformada toplanmasını təmin etməklə bu problemi aradan qaldırmağa imkan verəcək.

Qeyd olunur ki, sistem daxilində məlumat mübadiləsi beynəlxalq praktikada geniş istifadə olunan FHIR (Fast Healthcare Interoperability Resources) standartlarına uyğun şəkildə həyata keçiriləcək. Bu isə müxtəlif tibb müəssisələrinin informasiya sistemləri arasında məlumat mübadiləsini asanlaşdıracaq, həkimlərin pasiyentin tibbi tarixçəsinə operativ çıxışını təmin edəcək, təkrar analiz və müayinələrin sayını azaldacaq, vaxt itkisini minimuma endirəcək və tibbi xidmətlərin keyfiyyətini yüksəldəcək.

Sistemin mühüm komponentlərindən biri də “e-Randevu” xidmətidir. Bu xidmət vasitəsilə vətəndaşlar həkim qəbuluna onlayn qeydiyyatdan keçə, məsafədən videokonsultasiyalara qoşula, analiz cavablarını və müayinə nəticələrini elektron qaydada izləyə, tibbi tarixçələrinə istənilən vaxt çıxış əldə edə, həmçinin profilaktik müayinələr, peyvəndlər və planlı tibbi yoxlamalar barədə avtomatik bildirişlər ala biləcəklər.

Mütəxəssislər hesab edirlər ki, Tibbi Rəqəmsal Əkiz Sistemi təkcə səhiyyənin rəqəmsallaşdırılması istiqamətində növbəti addım deyil, həm də gələcəyin fərdiləşdirilmiş tibb modelinin əsas elementlərindən biridir. Bu texnologiyanın geniş tətbiqi nəticəsində diaqnostikanın dəqiqliyinin artırılması, müalicənin effektivliyinin yüksəldilməsi, xəstəxanalarda xidmət keyfiyyətinin yaxşılaşdırılması və vətəndaşların sağlamlıq xidmətlərindən daha rahat və operativ istifadə imkanlarının genişlənəcəyi gözlənilir. Bu baxımdan rəqəmsal əkiz sistemi gələcək illərdə səhiyyə sektorunda ən mühüm innovativ həllərdən biri kimi qiymətləndirilir.”AzPolitika.info”